Trên dải đất Lào Cai, hát Then không chỉ được gìn giữ mà còn được nuôi dưỡng như một mạch nguồn văn hóa bền bỉ của người Tày. Không đơn thuần là diễn xướng kết hợp đàn tính, lời ca và điệu múa, Then còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, lưu giữ ký ức bao đời của người Tày nơi đây.
Tôi đến xã Phúc Khánh, tỉnh Lào Cai vào một ngày cuối thu… Vạt nắng cuối mùa vương nhẹ trên cỏ cây, trên những nếp nhà sàn nơi bản nhỏ Nà Khem, chúng tôi tìm gặp ông Lý Xuân Định - người luôn mang trong mình niềm tự hào và trọng trách gìn giữ, trao truyền kỹ thuật làm mặt nạ của người Dao tuyển từ 5 đời của dòng họ Lý. Ông Định cười tươi đón đợi chúng tôi bên chiếc bàn với bao sắc màu, biết bao hình vẽ về những chiếc mặt nạ linh thiêng trong đời sống tín ngưỡng của người Dao tuyển nơi đây.
Bên những triền núi xanh bạt ngàn tại xã Châu Quế, có thứ âm thanh không thuộc về gió, không thuộc về tiếng suối, mà là tiếng sáo “cúc kẹ” - loại nhạc cụ kỳ lạ chỉ cất lên khi người nghệ nhân truyền hơi thở qua lỗ mũi, thay vì dùng miệng thổi như cây sáo thông thường. Âm sắc ấy vừa trầm, vừa bổng, vừa da diết như tiếng gọi của đại ngàn, mang theo hồn cốt văn hóa của người Xá Phó, lặng lẽ vượt thời gian nối tiếp từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Người Dao đỏ sở hữu những tri thức quan trọng về nam dược quý giá trao truyền qua nhiều thế hệ. Ý thức giữ gìn tri thức này luôn được các thành viên trong cộng đồng đặt lên hàng đầu bởi giá trị kinh tế dược liệu đem lại. Khai thác đi đôi với bảo tồn được người Dao đỏ coi là "sứ mệnh" của họ.
Với 56 di sản văn hóa phi vật thể được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, 3 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Lào Cai là một trong những tỉnh dẫn đầu cả nước về số lượng di sản văn hóa phi vật thể. Di sản văn hóa phong phú góp phần bồi đắp tâm hồn đồng bào các dân tộc - cũng là "mỏ vàng" trong phát triển du lịch địa phương.
Tối 20/11/2025, tại Quảng trường Đinh Lễ (phường Lào Cai), Lễ khai mạc Không gian văn hóa dân tộc trưng bày văn hóa – du lịch, trình diễn nghi thức sinh hoạt văn hóa dân gian và nghệ thuật các dân tộc tỉnh Lào Cai đã diễn ra trong không khí sôi nổi, thu hút đông đảo Nhân dân và du khách. Đây là một trong những hoạt động nổi bật trong khuôn khổ Festival Sông Hồng 2025.
Trước khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, Sín Chéng là xã vùng cao của huyện Si Ma Cai cũ, đa số đồng bào Mông sinh sống. Nhiều năm trước, đến Sín Chéng rất dễ nhận ra thôn, bản của người Mông với những căn nhà tường đất truyền thống, nhưng nay, nhiều hộ dân đã thay thế nhà đất để xây nhà kiên cố với kiến trúc hiện đại. Mặc dù diện mạo thôn bản đổi thay và dần được nâng cao, song nhìn từ góc độ văn hóa thì nét riêng trong kiến trúc nhà truyền thống của người Mông đang dần mai một.
Trong khuôn khổ Festival sông Hồng - Lào Cai 2025, tại quảng trường Đinh lễ, phường Lào Cai, cùng với không gian văn hóa sông Hồng, Nhân dân và du khách cũng được tìm hiểu những không gian văn hóa độc đáo khác.
Không chỉ đảm bảo quyền học tập, tỉnh Lào Cai còn chú trọng xây dựng hệ thống giáo dục phù hợp, hiệu quả, góp phần phát triển toàn diện học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Chữ Nôm là di sản văn hóa quan trọng của cộng đồng người Dao ở Lào Cai, gắn với tri thức dân gian và đời sống tinh thần của đồng bào. Việc duy trì các lớp học chữ truyền thống đang giúp bảo tồn giá trị văn hóa, tạo môi trường để các thế hệ tiếp nối bản sắc dân tộc.
