Nghệ thuật Khèn Mông Lào Cai: Từ bản sắc dân tộc đến Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Trong kho tàng văn hóa dân gian đa dạng của các dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc, cây khèn của người Mông tỉnh Lào Cai giữ vị trí đặc biệt quan trọng, vừa là nhạc cụ độc đáo vừa là biểu tượng tinh thần kết tinh triết lý nhân sinh và tình đoàn kết cộng đồng.
Cây khèn hiện diện xuyên suốt đời sống mỗi người Mông, đồng hành trong mọi khoảnh khắc vui buồn của gia đình và cộng đồng. Người già vẫn thường căn dặn con cháu rằng tiếng khèn là phần hồn của người Mông, giữ tiếng khèn là giữ lấy bản sắc dân tộc. Về cấu tạo, chiếc khèn Mông gồm sáu ống trúc lớn ghép lại, cắm xuyên qua bầu gỗ hình bắp chuối đóng vai trò làm hộp cộng hưởng. Các ống trúc xếp thành từng đôi từ nhỏ đến to, từ dài đến ngắn theo âm cao thấp. Bên trong mỗi ống gắn một lá đồng mỏng; việc điều chỉnh lá đồng quyết định độ cao thấp và độ vang ngân của âm thanh. Khi biểu diễn, các âm từ sáu ống trúc hòa quyện tạo nên thanh âm lúc trầm, lúc bổng. So với khèn bè của người Thái hay người Lào, khèn Mông có âm lượng lớn hơn, âm sắc chắc hơn, tấu được nhanh chậm linh hoạt dù không diễn tấu chuyển điệu.
Đặc biệt, khèn Mông vừa là nhạc cụ vừa là đạo cụ múa. Múa khèn mang đậm tính ngẫu hứng, phù hợp với tính cách tự do phóng khoáng của người Mông - từ kỹ thuật đá chân của người Mông Trắng đến múa tự đá chân mình của người Mông Hoa. Để trở thành người thổi khèn giỏi, con trai người Mông phải tập luyện từ 12-13 tuổi để rèn khí, lấy hơi sâu dài. Những chàng trai thổi khèn hay, múa khèn dẻo luôn nhận được sự quý mến, nể phục từ cộng đồng.
Không chỉ là nghệ thuật trình diễn, tiếng khèn sở hữu chiều sâu tâm linh và là thành tố không thể thiếu trong sinh hoạt cộng đồng. Tại lễ hội Gầu Tào, cây khèn xuất hiện từ khi chọn, trồng cây nêu đến khi kết thúc hội lễ, đóng vai trò chuyển tải ước vọng "dân khang vật thịnh" ngàn đời tới thần linh, trời đất. Trong tang ma, tiếng khèn thay lời tiễn đưa người đã khuất. Điệu khèn chỉ đường (khúa kê) dẫn lối cho linh hồn vượt qua chông gai, hiểm nguy, tránh nơi thú dữ hay biển cả mênh mông để trở về thế giới tổ tiên. Bên cạnh đó, cây khèn còn là biểu tượng của tình huynh đệ bền lâu. Sáu ống sáo tượng trưng cho sáu người em gắn vào thân chiếc bầu khèn là người anh cả - mỗi ống mang âm hưởng riêng nhưng luôn gắn chặt, hòa quyện giữa đất trời Tây Bắc. Chính triết lý ấy bồi đắp nên truyền thống coi nhau như anh em ruột thịt, sẵn sàng giúp đỡ, hy sinh cho nhau của người Mông khi gặp khó khăn.
Giá trị độc đáo của nghệ thuật khèn Mông còn nằm ở cơ chế trao truyền dân gian gắn liền với các không gian cụ thể: chợ phiên, lễ hội Gầu Tào và tang ma. Trong đó, chợ phiên là không gian trao truyền cởi mở để cộng đồng cùng tham gia, thưởng thức và cảm nhận.

Với những giá trị nghệ thuật trình diễn và chiều sâu văn hóa đặc sắc, ngày 13 tháng 10 năm 2015, "Nghệ thuật Khèn của người Mông ở tỉnh Lào Cai" đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc bảo tồn và phát huy giá trị tiếng khèn không chỉ giữ gìn bản sắc dân tộc mà còn khẳng định vị thế văn hóa Lào Cai trong truyền thông đối ngoại và hội nhập phát triển.
Trong tiến trình hội nhập, việc bảo tồn tiếng khèn Mông mang ý nghĩa thiết thực đối với công tác truyền thông đối ngoại của tỉnh Lào Cai. Tiếng khèn không chỉ thể hiện niềm tự hào bản sắc mà còn là nguồn lực văn hóa quan trọng phát triển du lịch bền vững. Quảng bá hình ảnh cây khèn Mông cùng tinh thần đoàn kết của cộng đồng vùng cao góp phần tạo dựng một Lào Cai đậm đà bản sắc, thân thiện và hội nhập với bạn bè quốc tế./.