Tại Lào Cai, cộng đồng người Dao gồm các nhóm ngành như Dao Đỏ, Dao Tuyển, Dao Họ, Dao Quần Trắng và Dao Quần Chẹt cư trú rộng khắp tại các địa phương Bát Xát, Sa Pa, Văn Bàn, Bảo Yên, Bảo Thắng, Bắc Hà, Mường Khương, Lục Yên, Yên Bình, Văn Chấn, Trấn Yên và phường Lào Cai. Trong kho tàng văn hóa truyền thống của đồng bào, lễ Cấp sắc – còn được gọi là lễ Thành đỉnh hay lễ Lập tịch – giữ vị trí then chốt trong các nghi thức vòng đời. Theo quan niệm truyền thống, trải qua lễ Cấp sắc là điều kiện bắt buộc để người đàn ông Dao được thừa nhận vị thế chính thức trong gia đình và xã hội, đồng thời được ghi nhận là con cháu của thủy tổ Bản Vương. Niềm tin tâm linh của cộng đồng quy định rằng chỉ những người đã thụ lễ thì khi qua đời linh hồn mới được đoàn tụ cùng tổ tiên; người đạt bậc đèn càng cao càng nhận được sự kính trọng và được mời tham gia thực hiện các đại lễ cúng bái trang trọng.

Về phương thức tổ chức, lễ Cấp sắc diễn ra liên tục từ hai đến bảy ngày vào các tháng trong năm, nhưng phần lớn tập trung từ tháng Mười âm lịch năm trước đến tháng Hai âm lịch năm sau. Thực hành nghi lễ được phân định thành ba cấp độ gồm ba đèn, bảy đèn và mười hai đèn, trong đó cấp mười hai đèn là sự kiện có quy mô lớn và tính chất trọng đại nhất. Trong khi cấp ba đèn và bảy đèn chỉ tiến hành trong phạm vi nội bộ một dòng họ, thì cấp mười hai đèn mang tính chất liên dòng họ với số lượng người thụ lễ phụ thuộc vào người vận động, thường quy tụ từ hai mươi cặp vợ chồng trở lên. Buổi lễ không chỉ có sự hiện diện của các thầy cúng và người thụ lễ mà còn thu hút sự tham gia đông đảo của gia đình, thân tộc nội ngoại cùng cộng đồng cư dân trong toàn vùng.

Một số hình ảnh chuẩn bị cho nghi lễ cấp sắc.

Để tiến hành nghi lễ, các gia đình và thầy cúng phải chuẩn bị chu đáo cả về vật chất lẫn tinh thần, từ lễ vật dâng cúng tổ tiên, lương thực đãi khách, y phục hành lễ cho đến các phương tiện trợ lễ như đèn, chuông, trống, chiêng và tranh thờ. Đồng thời, các bên liên quan phải thực hiện nghiêm ngặt các quy định kiêng kỵ truyền thống như không ăn thịt và mỡ, vợ chồng không ngủ chung, nam giới và nữ giới không ngồi ăn cùng mâm. Người thụ lễ bước vào một tiến trình rèn luyện nghiêm cẩn, khởi đầu từ việc học tập đạo đức và giáo lý làm người như sống ngay thẳng, dũng cảm, không vụ lợi, sẵn sàng giúp đỡ người khác và không mê sắc dục. Sau khi học và thực hành thuần thục các điệu múa nghi lễ như múa rùa, múa dâng hương, múa thẻ lệnh, học trò mới được thầy cấp đèn, cấp ghế và giao âm binh. Tiến trình tiếp nối bằng chuỗi nghi thức mang tính biểu tượng cao như vượt biển, đốn cây lập bàn trong đêm tối, bước qua thang lưỡi dao lên lễ đàn vào buổi sáng, thỉnh Ngọc Hoàng ban phép, cấp dấu ấn và hành quân về nhà qua lối cửa chính. Kết thúc nghi lễ, người thụ lễ được nhận tờ bằng sắc ghi các điều răn dạy, chính thức đánh dấu việc hoàn thành quá trình tu dưỡng thể chất và nhân cách.

Một số hình ảnh hoạt động diễn ra trong nghi lễ.

Bên cạnh giá trị đạo đức và xã hội, lễ Cấp sắc còn là môi trường bảo tồn sống động các loại hình nghệ thuật dân gian từ nghệ thuật ngôn từ, nghệ thuật tạo hình đến nghệ thuật trình diễn. Điển hình trong nghi lễ của ngành Dao Họ, hệ thống diễn xướng ghi nhận tới mười một điệu múa đặc trưng như múa rồng, múa trống, múa gà, múa kiếm, múa phồn thực đeo mặt nạ, múa dâng hương, múa giao quân, múa thu quân, múa hành quân quanh đàn lễ ngoài trời cùng các điệu múa chuông và thẻ lệnh. Nghệ thuật tạo hình cũng thể hiện sự tinh xảo thông qua hệ thống tranh vẽ, mặt nạ và các hình cắt giấy. Đối với ngành Dao Đỏ, đại lễ mười hai đèn sử dụng từ sáu đến bảy bộ tranh bao quát nhiều lĩnh vực đời sống, phần lớn thuộc chủ đề dã sử và huyền thoại bắt nguồn từ các tích truyện về Tam Thanh, Bản Vương, Thái Úy và Hải Phan.

Dù mỗi ngành Dao duy trì tập quán tổ chức riêng biệt, nghi lễ Cấp sắc đều thống nhất ở ý nghĩa ghi nhận sự trưởng thành của người đàn ông, giáo dục đạo lý làm người và bồi đắp triết lý sống nhân văn. Nhận diện những giá trị văn hóa, lịch sử và nghệ thuật nổi bật đó, ngày 27 tháng 12 năm 2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành quyết định đưa “Nghi lễ Cấp sắc của người Dao ở tỉnh Lào Cai” vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Di sản không chỉ phản ánh thế giới quan sâu sắc của cư dân bản địa mà còn là nguồn tư liệu quý báu phục vụ công tác thông tin đối ngoại, giới thiệu hình ảnh một Lào Cai giàu bản sắc đến bạn bè trong nước và quốc tế./.