Sáu điệu Xòe – sáu lát cắt văn hóa Mường Lò

Xòe của người Thái Mường Lò không bắt đầu từ sân khấu. Nó đi ra từ chính cuộc sống. Từ những bước chân khai phá đất đai; từ niềm vui sau một mùa vụ; từ chén rượu mời khách, chiếc khăn Piêu của người con gái Thái; từ những đêm mọi người quây quần bên nhau… Những điều bình dị ấy dần đi vào bước chân, bàn tay, nhịp điệu để thành Xòe. Bởi vậy, nhìn vào sáu điệu Xòe cổ cũng là nhìn vào những lát cắt trong đời sống tinh thần của người Thái Mường Lò.

Khắm khen – nắm tay là hình ảnh của sự gắn kết cộng đồng, khi mọi người cùng nắm tay thành vòng tròn. Khắm khăn mơi lảu – nâng khăn mời rượu gửi vào chén rượu lòng hiếu khách, tình cảm chủ - khách. Phá xí – bổ bốn với những bước chân đi về bốn hướng rồi lại quy tụ gợi sự gắn bó với cội nguồn, quê hương. Đổn hôn – tiến lùi có lúc tiến, lúc lùi như nhịp đời có thuận lợi, có khó khăn nhưng con người vẫn cùng nhau bước tiếp.

Rộn ràng hơn là Nhôm khăn – tung khăn, chiếc khăn Piêu theo bàn tay người múa tung lên trong niềm vui mùa màng, cưới hỏi, lên nhà mới. Còn Ỏm lọm tốp mư – vòng tròn vỗ tay đưa niềm vui gặp gỡ vào tiếng vỗ tay, ánh mắt và những bước chân cùng nhịp.

Từ sáu điệu Xòe cổ, các nghệ nhân dân gian tiếp tục phát triển nhiều điệu Xòe gắn với sinh hoạt thường ngày như múa nón, múa chai, hái rau, múa sạp, múa ống, múa quạt... Qua thời gian, Xòe vì thế không đứng yên. Nó đi cùng đời sống, từ lao động, ngày vui của gia đình, bản làng đến lễ hội cộng đồng. Chính khả năng sống cùng con người đã làm nên sức bền của Xòe. Và đó cũng là điều quan trọng khi nói đến bảo tồn hôm nay: giữ Xòe không chỉ là giữ đúng một động tác hay một nhịp chân, mà còn phải giữ được những giá trị văn hóa và tinh thần cộng đồng nằm phía sau mỗi bước Xòe.

Đưa Xòe vào đời sống, trao Xòe cho thế hệ trẻ

Tại lớp truyền dạy nghệ thuật Xòe Thái của phường Nghĩa Lộ, người học được hướng dẫn từ động tác cơ bản, tư thế, nhịp điệu, cách di chuyển đến kỹ năng phối hợp và giữ đội hình. Hai người trực tiếp truyền dạy là Nghệ nhân Ưu tú Điêu Thị Xiêng và Nghệ nhân Văn hóa dân gian Hoàng Thị Văn. Chương trình được tổ chức trong 10 buổi, vào tối thứ Ba và thứ Năm hằng tuần. Một trong những nội dung đáng chú ý là xây dựng bài Xòe tập thể thống nhất để phục vụ các hoạt động chính trị, văn hóa, lễ hội và sự kiện của phường.

Điều đáng nói không chỉ nằm ở việc học được bao nhiêu động tác. Khi chính đội ngũ cán bộ địa phương trực tiếp học, hiểu và thực hành Xòe, việc gìn giữ di sản đã đi từ trách nhiệm quản lý đến sự tham gia trực tiếp vào đời sống văn hóa cộng đồng. Người làm công tác quản lý cũng trở thành người thực hành, người lan tỏa. Và để vòng Xòe nối dài, sự trao truyền phải tiếp tục đi tới thế hệ trẻ.

Tại Trường Tiểu học Hoàng Văn Thọ, học sinh cùng giáo viên trang trí lớp học theo hướng mang bản sắc văn hóa dân tộc, tìm hiểu các sản phẩm văn hóa địa phương, tập Xòe, nhảy sạp và tham gia những hoạt động hướng tới mùa lễ hội. Tại Trường Mầm non Hoa Hồng, trẻ cũng thường xuyên được làm quen với những hoạt động trải nghiệm văn hóa phù hợp với lứa tuổi. Ở đó, Xòe không xuất hiện như một khái niệm xa xôi về di sản. Các em được nhìn, được nghe, được tập từng bước chân, được hòa mình vào không khí văn hóa của chính quê hương mình. Từ chỗ biết đến Xòe, các em dần biết thực hành và có thể giới thiệu những nét văn hóa ấy với du khách.

Đó cũng là một giá trị đáng chú ý của mô hình “Trường học du lịch” đang được triển khai tại Nghĩa Lộ. Văn hóa bản địa được đưa vào môi trường giáo dục bằng những hình thức trực quan, gần gũi; trong khi trường học lại trở thành một không gian để giới thiệu văn hóa địa phương.

Không chỉ học sinh, giáo viên cũng tham gia các hoạt động lễ hội, diễu diễn đường phố và thực hành văn hóa cùng cộng đồng. Từ nghệ nhân đến cán bộ, từ thầy cô giáo đến học sinh, lực lượng tham gia giữ gìn và lan tỏa Xòe vì thế được mở rộng. Có lẽ, đó mới là cách một di sản bén rễ bền vững vào đời sống. Không phải chờ đến lễ hội mới dựng lại một vòng Xòe, mà để Xòe được nhìn thấy, được học và được thực hành đủ thường xuyên, đến mức thế hệ trẻ cảm nhận đó là một phần tự nhiên của quê hương mình.

Mở thêm không gian sống cho di sản Xòe

Bảo tồn là cần thiết. Nhưng với một di sản như Xòe chỉ giữ thôi chưa đủ. Xòe cần được thực hành, được trải nghiệm và tiếp tục tạo ra giá trị trong đời sống hôm nay. Du lịch đang mở thêm một không gian như vậy.

Đến Mường Lò, điều làm nên dấu ấn của điểm đến không chỉ là cảnh quan mà còn là bản sắc của vùng đất: con người, ẩm thực, trang phục, lễ hội và những vòng Xòe. Một du khách đứng ngoài xem Xòe sẽ có cảm nhận khác với khi được nắm tay người Thái, bước vào vòng tròn, thử những nhịp chân và hiểu thêm câu chuyện phía sau mỗi điệu Xòe. Khi ấy, Xòe không chỉ là một tiết mục biểu diễn. Xòe trở thành một trải nghiệm văn hóa của điểm đến.

Ở chiều ngược lại, du lịch tạo thêm cơ hội để Xòe được thực hành, giới thiệu và lan tỏa. Từ các lễ hội, hoạt động cộng đồng đến mô hình “Trường học du lịch”, không gian để du khách tiếp cận văn hóa Mường Lò được mở rộng. Nghệ nhân, người dân, giáo viên và cả học sinh đều có thể tham gia kể câu chuyện về vùng đất mình bằng chính những giá trị văn hóa đang được gìn giữ.

Mối quan hệ giữa Xòe và du lịch vì thế không nên chỉ hiểu theo một chiều là đưa di sản ra phục vụ du khách. Điều đáng hướng tới là du lịch tạo thêm không gian để di sản được thực hành, còn di sản tạo nên bản sắc và sức hấp dẫn riêng cho điểm đến.

Nhưng càng đưa Xòe đến gần du khách, càng phải giữ được giá trị cốt lõi. Sức hấp dẫn của Xòe không nhất thiết nằm ở những đội hình ngày một đông hay cách trình diễn ngày một cầu kỳ. Điều đáng quý vẫn là câu chuyện phía sau những bước chân, cách người Thái nắm tay nhau, chén rượu mời khách, chiếc khăn Piêu và tinh thần cộng đồng được truyền từ đời này sang đời khác.

Bởi vậy, phát huy Xòe trong nhịp sống hiện đại cần nhiều hơn những sân khấu. Cần những nghệ nhân tiếp tục truyền dạy; những đứa trẻ được học và thực hành; những không gian cộng đồng còn vang tiếng nhạc; những hoạt động du lịch giúp du khách không chỉ xem Xòe mà còn hiểu Xòe, trải nghiệm Xòe và nhớ về Xòe.

Từ sáu điệu Xòe cổ của cha ông đến những lớp truyền dạy hôm nay, từ bản làng đến trường học, từ lễ hội đến những trải nghiệm dành cho du khách, không gian sống của Xòe đang được nối rộng. Để rồi mỗi khi tiếng nhạc vang lên, lại có thêm những bàn tay tìm đến nhau. Vòng Xòe ấy càng rộng, di sản càng có thêm những người gìn giữ, trao truyền và mang những giá trị văn hóa của Mường Lò đi xa.