Toàn cảnh tọa đàm “Đóng góp của TAC với tư cách là khuôn khổ khu vực theo Chương VIII Hiến chương Liên hợp quốc”. Ảnh: TTXVN

Nền tảng pháp lý-chính trị có sức lan tỏa rộng

Vừa qua, tại trụ sở Liên hợp quốc ở New York, Mỹ, nhân dịp kỷ niệm 50 năm ký kết TAC, Ủy ban ASEAN New York tổ chức tọa đàm với chủ đề “Đóng góp của TAC với tư cách là khuôn khổ khu vực theo Chương VIII Hiến chương Liên hợp quốc”.

Các tham luận trình bày tại tọa đàm đã khái quát tiến trình hình thành và phát triển của TAC kể từ khi được ký kết năm 1976 bởi 5 quốc gia sáng lập. Trải qua nửa thế kỷ, văn kiện này không chỉ duy trì giá trị ban đầu, mà còn từng bước mở rộng phạm vi tham gia, trở thành một khuôn khổ pháp lý-chính trị có sự góp mặt của 58 quốc gia và tổ chức thuộc nhiều châu lục. Sự gia tăng đáng kể về số lượng thành viên phản ánh mức độ tín nhiệm và sự công nhận rộng rãi đối với các nguyên tắc nền tảng mà TAC đề cao.

Điểm nổi bật được nhiều ý kiến nhấn mạnh là việc TAC đã cụ thể hóa và vận dụng các nguyên tắc phổ quát của Hiến chương Liên hợp quốc vào thực tiễn Đông Nam Á. Những chuẩn mực như tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ; không can thiệp vào công việc nội bộ; không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực; giải quyết bất đồng bằng biện pháp hòa bình đã không chỉ dừng lại ở tuyên bố chính trị mà được chuyển hóa thành khuôn khổ điều chỉnh hành vi giữa các quốc gia trong khu vực.

Việc thể chế hóa các nguyên tắc đó thông qua TAC đã góp phần hình thành một môi trường chính trị dựa trên đối thoại, ổn định, hợp tác. Trong bối cảnh Đông Nam Á từng trải qua nhiều biến động lịch sử, việc duy trì được một cơ chế khuyến khích tham vấn, giảm thiểu đối đầu và ưu tiên giải pháp hòa bình có ý nghĩa chiến lược. Thực tiễn 50 năm qua cho thấy, TAC đã đóng vai trò như một “bộ quy tắc ứng xử nền tảng”, định hướng cách thức các quốc gia tương tác và xử lý khác biệt.

Phát biểu với tư cách diễn giả chính, Đại sứ Đỗ Hùng Việt, Trưởng Phái đoàn Thường trực Việt Nam tại Liên hợp quốc nhấn mạnh, các nguyên tắc và cơ chế hình thành từ TAC đã thẩm thấu vào đời sống chính trị khu vực, góp phần định hình chuẩn mực hành xử giữa các quốc gia. Đại sứ cho rằng, quá trình đó đã góp phần xây dựng “văn hóa kiềm chế”, thúc đẩy đối thoại và tham vấn thường xuyên, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho việc quản lý tranh chấp, hạn chế rủi ro và những tính toán sai lầm có thể dẫn tới căng thẳng.

Theo Đại sứ Đỗ Hùng Việt, TAC không chỉ là một văn kiện mang tính biểu tượng mà đã trở thành nền tảng thực chất cho các biện pháp xây dựng lòng tin và tăng cường hợp tác trong ASEAN. Việc các nguyên tắc của TAC được tôn trọng và vận dụng liên tục trong nhiều thập niên đã góp phần củng cố sự tin cậy giữa các quốc gia Đông Nam Á, qua đó duy trì môi trường ổn định cần thiết cho hợp tác và phát triển.

TAC trong cấu trúc an ninh khu vực và mối liên kết với hệ thống toàn cầu

Từ nền tảng khu vực, TAC từng bước lan tỏa ảnh hưởng ra không gian rộng lớn hơn. Theo Đại sứ Đỗ Hùng Việt, thông qua các cơ chế do ASEAN dẫn dắt như Diễn đàn khu vực ASEAN và cấp cao Đông Á, các nguyên tắc của TAC đã góp phần định hình cấu trúc an ninh tại châu Á-Thái Bình Dương, tăng cường quan hệ giữa ASEAN với các đối tác đối thoại thông qua các cơ chế do ASEAN dẫn dắt như Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF) và cấp cao Đông Á (EAS)... Những diễn đàn này tạo không gian để các đối tác đối thoại cùng tham gia trao đổi, xây dựng lòng tin và xử lý các vấn đề an ninh chung trên cơ sở tôn trọng luật pháp quốc tế.

Tàu vận tải container nước ngoài tiến vào Việt Nam tại vùng biển thuộc thành phố Hải Phòng. Ảnh: Hồng Nhung

Việc TAC trở thành điểm tham chiếu trong các cơ chế khu vực do ASEAN khởi xướng cho thấy tính nhất quán trong cách tiếp cận an ninh dựa trên nguyên tắc và đối thoại. Thay vì đặt trọng tâm vào đối đầu hoặc liên minh cứng, mô hình này đề cao tham vấn, minh bạch và hợp tác, qua đó giảm thiểu nguy cơ hiểu lầm và xung đột ngoài ý muốn.

Bàn về mối quan hệ giữa TAC và hệ thống an ninh tập thể toàn cầu, Đại sứ Đỗ Hùng Việt cho rằng, các cơ chế khu vực có lợi thế đặc thù nhờ sự gần gũi địa lý và am hiểu bối cảnh từng khu vực. Nhờ đó, các cơ chế như TAC có thể phát huy hiệu quả chức năng ngoại giao phòng ngừa ngay từ giai đoạn đầu của căng thẳng. Khả năng xử lý sớm và linh hoạt này góp phần làm giảm nguy cơ leo thang, hạn chế việc các vấn đề phải được chuyển lên thảo luận tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc hoặc các diễn đàn đa phương khác.

 Cách tiếp cận đó cho thấy sự phân công và bổ trợ giữa các cấp độ của hệ thống an ninh. Trong khi Liên hợp quốc giữ vai trò trung tâm với tính chính danh toàn cầu, thì các cơ chế khu vực như TAC đóng vai trò tuyến đầu trong phòng ngừa và quản lý xung đột ở phạm vi gần gũi hơn. Sự phối hợp giữa hai cấp độ này, theo tinh thần Chương VIII Hiến chương Liên hợp quốc, tạo nên một cấu trúc an ninh đa tầng, trong đó, mỗi cơ chế phát huy thế mạnh riêng.

Tọa đàm nhân dịp 50 năm TAC cũng là dịp để các nước ASEAN tái khẳng định cam kết tiếp tục phát huy các giá trị và nguyên tắc nền tảng của hiệp ước. Việc nhấn mạnh tăng cường đối thoại, hợp tác và xây dựng lòng tin cho thấy quyết tâm duy trì cách tiếp cận dựa trên luật lệ và kiềm chế trong xử lý khác biệt. Đây được xem là đóng góp thiết thực của ASEAN vào nỗ lực chung nhằm duy trì hòa bình, ổn định và phát triển bền vững không chỉ ở khu vực, mà còn ở phạm vi rộng hơn.

Sự tham gia đông đảo của các quốc gia thành viên Liên hợp quốc và giới học giả tại tọa đàm phản ánh sự ghi nhận đối với vai trò của TAC trong duy trì hòa bình và an ninh quốc tế. Việc nhiều quốc gia và tổ chức ngoài khu vực tham gia TAC cho thấy sức hấp dẫn của một cơ chế đề cao luật pháp quốc tế, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình và củng cố niềm tin vào các tiến trình đa phương.

Trong bối cảnh trật tự quốc tế tiếp tục đối mặt với nhiều thách thức, kinh nghiệm 50 năm của TAC cho thấy giá trị bền vững của cách tiếp cận dựa trên nguyên tắc, đối thoại và hợp tác. Việc duy trì và phát huy hiệu quả cơ chế này không chỉ giúp củng cố ổn định tại Đông Nam Á, mà còn đóng góp vào việc tăng cường sự gắn kết giữa các cơ chế khu vực và hệ thống an ninh tập thể toàn cầu theo tinh thần Hiến chương Liên hợp quốc. Từ một sáng kiến khu vực ban đầu, TAC đã trở thành minh chứng cho khả năng của các cơ chế khu vực trong việc hỗ trợ và củng cố trật tự quốc tế dựa trên luật pháp, qua đó góp phần xây dựng môi trường an ninh ổn định, bền vững trong dài hạn./.

https://www.bienphong.com.vn/dau-an-50-nam-hiep-uoc-tac-gop-phan-kien-tao-hoa-binh-dong-nam-a-post501247.html