Lào Cai là tỉnh miền núi phía Bắc với nhiều nhóm dân tộc sinh sống, trong đó người Dao là một trong số ít dân tộc còn sử dụng chữ viết truyền thống. Chữ Nôm được đồng bào Dao rất coi trọng và ứng dụng rộng rãi trong đời sống, từ ghi chép tri thức dân gian đến dùng trong trao đổi thư tín, ghi chép về lịch sử, phong tục tập quán và tổ chức các nghi lễ truyền thống. Các văn bản chữ Nôm Dao đa dạng, bao gồm sách răn dạy đạo đức, sách hát dân ca, sách dạy thêu hoa văn, hướng dẫn nghi lễ, xem ngày tốt xấu, hôn nhân, xây dựng nhà cửa, lễ Tết,... phản ánh đời sống tinh thần và tri thức quý báu của cộng đồng dân tộc Dao.

Các lớp học chữ Nôm Dao thường được tổ chức vào dịp Tết Nguyên Đán, thời điểm nông nhàn và trong mùa lễ hội. Các thầy có chức sắc hoặc nghệ nhân am hiểu chữ Nôm trực tiếp đứng lớp. Học trò bao gồm trẻ em cho đến bậc trung niên đều có thể tham gia, mỗi lớp kéo dài khoảng một tháng, với sĩ số từ 20–30 học viên. Các lớp thường diễn ra tại các thôn người Dao hoặc theo cụm thôn. Trong lớp, học viên được hướng dẫn viết từng nét chữ, mài mực, phát âm chữ cổ và thực hành thường xuyên. Ngoài giờ học trên lớp, học viên còn có thể đến nhà nghệ nhân để củng cố kiến thức. Đáng chú ý, phụ nữ hiện nay cũng được tham gia học, không còn giới hạn chỉ dành cho con trai như trước đây.

Một buổi dạy chữ Nôm của người Dao xã Dương Quỳ

Các nghệ nhân ưu tú của tỉnh Lào Cai như ông Tẩn Vần Siệu (xã Tả Phìn), ông Tẩn Khái Cường (xã Mường Khương), ông Đặng Khánh Hồng (xã Xuân Quang) hay ông Triệu Nguyên Minh (xã Võ Lao)… từ nhiều năm qua đã trở thành những người giữ lửa cho chữ Nôm Dao. Không chỉ dạy cách đọc và viết, các nghệ nhân còn truyền đạt ý nghĩa chữ Nôm qua phong tục, nghi lễ, các chuẩn mực ứng xử và kho tàng tri thức dân gian. Ở nhiều nơi, lớp học được tổ chức ngay trong nhà nghệ nhân, trở thành không gian sinh hoạt văn hóa đặc biệt, nơi người học thể hiện sự kiên trì, thái độ tôn trọng và tình yêu đối với chữ cổ. Nhiều nghệ nhân chủ động cho mượn nhà, hỗ trợ chỗ ăn ở cho những học viên ở xa, tự mình sưu tầm và sao chép sách cổ để làm giáo trình cho thấy sự bền bỉ và tinh thần trách nhiệm trong bảo tồn di sản.

Nghệ nhân hướng dẫn học trò đọc sách và ghi chép chữ Nôm

Cùng với nỗ lực của các nghệ nhân, hệ thống lớp học cộng đồng được duy trì trong nhiều năm đã góp phần bồi đắp thế hệ trẻ có khả năng đọc thông, viết thạo và vận dụng chữ Nôm Dao vào các hoạt động văn hóa truyền thống. Nhiều học trò đã có thể tham gia thực hành nghi lễ, hát dân ca, ghi chép tri thức dân gian và hỗ trợ cộng đồng phục hồi những phong tục có nguy cơ mai một. Điều này đặc biệt quan trọng khi chữ Nôm Dao được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2012, tạo cơ sở pháp lý để địa phương triển khai các hoạt động bảo tồn bài bản hơn.

Tại Lào Cai, chương trình hỗ trợ của chính quyền được triển khai tương đối đồng bộ: khuyến khích nghệ nhân tăng cường sưu tầm, bảo quản, dịch thuật, biên soạn và xuất bản sách cổ; đẩy mạnh số hóa tài liệu để lưu trữ lâu dài; mở rộng các mô hình lớp học phù hợp với từng nhóm đối tượng trong cộng đồng. Việc thí điểm các mô hình du lịch cộng đồng tại nhiều địa phương như Tả Phìn, Ngũ Chỉ Sơn... cũng mở ra hướng tiếp cận mới: du khách được trải nghiệm văn hóa Dao thông qua lễ hội, không gian sinh hoạt truyền thống và tìm hiểu chữ Nôm Dao trực tiếp từ nghệ nhân. Đây là phương thức bảo tồn gắn với phát triển, giúp lan tỏa giá trị di sản, tạo sinh kế cho người dân và củng cố động lực gìn giữ chữ cổ một cách lâu dài, tự nhiên trong đời sống.

Tỉnh Lào Cai cũng đã xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận nghệ nhân cho những người có cống hiến xuất sắc trong bảo tồn di sản. Điển hình năm 2022, nghệ nhân Tẩn Vần Siệu đã vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân nhân dân” với những đóng góp to lớn trong việc bảo tồn chữ Nôm Dao nói riêng và phát triển văn hóa người Dao nói chung.

Chữ Nôm Dao là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, lưu giữ tri thức, phong tục và giá trị văn hóa của người Dao Lào Cai. Nhờ sự tận tâm của các nghệ nhân và các hoạt động học tập, trải nghiệm văn hóa, di sản này tiếp tục được bảo tồn trong đời sống cộng đồng, truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ gìn giữ và phát triển bản sắc dân tộc./.