Người Hà Nhì ở tỉnh Lào Cai sinh sống chủ yếu tại các xã vùng cao như Y Tý, Mường Hum (huyện Bát Xát cũ), nơi có nguồn nguyên liệu tự nhiên dồi dào như mây, tre, nứa. Từ điều kiện thuận lợi đó, nghề đan lát đã sớm hình thành và phát triển, phục vụ nhu cầu sinh hoạt, lao động và gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng. Ở các bản làng như Choản Thèn (xã Y Tý), nghề được lưu truyền qua nhiều thế hệ, giúp người dân tạo ra những vật dụng bền chắc từ nguồn nguyên liệu sẵn có của núi rừng. Nghề đan lát không chỉ thể hiện bàn tay khéo léo mà còn phản ánh lối sống hòa hợp với thiên nhiên, nơi mỗi sản phẩm đều chứa đựng giá trị văn hóa truyền thống của người Hà Nhì.

Phụ nữ Hà Nhì bên các sán phẩm giỏ tre đan truyền thống.

Quy trình đan lát của người Hà Nhì sử dụng nguyên liệu hoàn toàn tự nhiên và đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo trong từng công đoạn. Nguyên liệu chính là tre, mây, nứa, giang, vầu và dây rừng... tất cả đều được người dân lựa chọn kỹ lưỡng để đảm bảo độ dẻo dai, bền chắc và tránh mối mọt. Theo kinh nghiệm dân gian, cây được chặt vào cuối tháng, khi “róc nước”, sẽ cho sợi tre dai và dễ chẻ hơn.

Cây tre từ hai năm tuổi thường được chọn để chẻ nan, sau đó người nghệ nhân tiến hành đan theo các kỹ thuật truyền thống như ô vuông, ngang, dọc hoặc bắt chéo tùy theo công dụng của từng sản phẩm. Phần viền được đan liên tục để tăng độ chắc chắn, yêu cầu sự tập trung cao và đôi tay quen nghề. Với các vật dụng phức tạp như mâm tre, người thợ phải đan rời từng bộ phận  khung, chân đế, vành và mặt rồi khéo léo ghép lại bằng sợi mây, tạo nên hình dáng hài hòa và bền đẹp.

Toàn bộ quá trình đan lát thường được thực hiện ngay trong không gian gia đình, có thể vừa làm vừa trò chuyện, tạo nên không khí lao động đậm chất cộng đồng. Một sản phẩm cầu kỳ có thể mất tới hàng chục ngày mới hoàn thiện, với công đoạn cuối cùng là hong khói trên gác bếp, giúp vật liệu khô, lên màu tự nhiên và bền chắc hơn trước tác động của thời tiết.

Người Hà Nhì làm mâm và giỏ từ sợi tre, mây.

Sản phẩm đan lát của người Hà Nhì rất phong phú, vừa phục vụ đời sống hằng ngày, vừa góp phần phát triển kinh tế cộng đồng. Những vật dụng quen thuộc như gùi vận chuyển nông sản, rổ rá đựng đồ, dần, sàng, mâm ăn, ghế tre, địu trẻ em… đều được làm thủ công tỉ mỉ. Các sản phẩm này bên cạnh việc sử dụng trong mỗi gia đình còn được trao đổi, buôn bán tại các phiên chợ vùng cao, tạo thêm thu nhập cho đồng bào và thu hút du khách đến tìm hiểu nét văn hóa truyền thống của người Hà Nhì.

Ngày nay, các nghệ nhân vẫn miệt mài gìn giữ và truyền dạy nghề đan lát truyền thống. Tại thôn Choản Thèn (xã Y Tý), những đôi tay khéo léo của các nghệ nhân cao tuổi vẫn kiên trì hướng dẫn lớp trẻ cách chọn nguyên liệu, chẻ nan, đan hoa văn để làm nên những sản phẩm tinh xảo. Chính quyền địa phương tích cực hỗ trợ tổ chức các lớp dạy nghề tại cộng đồng, giúp thanh niên tiếp cận kỹ thuật sớm và nuôi dưỡng niềm tự hào văn hóa dân tộc. Nhiều gia đình được khuyến khích chủ động trưng bày, sử dụng sản phẩm đan lát trong sinh hoạt hằng ngày, góp phần gìn giữ bản sắc và giáo dục ý thức bảo tồn di sản cho thế hệ trẻ.

Nghề đan lát của người Hà Nhì ở Lào Cai không chỉ là biểu tượng của sự khéo léo mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của tri thức dân gian giữa thời hiện đại. Cùng với sự hỗ trợ của chính quyền, nghề đang từng bước được kết nối với du lịch cộng đồng, mở ra hướng phát triển kinh tế gắn với văn hóa. Những sản phẩm thủ công không chỉ phục vụ đời sống mà còn trở thành sứ giả văn hóa, góp phần quảng bá hình ảnh con người và bản sắc vùng Tây Bắc đến với du khách gần xa./.