Then bắt nguồn từ tín ngưỡng cổ truyền của người Tày, nơi con người có niềm tin tâm linh và cầu khấn thần linh để được sự che chở, chữa lành bệnh tật và hóa giải những khó khăn trong cuộc sống. Theo các nghệ nhân ở xã Bảo Yên, nghi lễ Then đã tồn tại hàng thế kỷ, được truyền miệng qua nhiều thế hệ. Đây là một hành trình tâm linh, trong đó thầy Then nhập thần, sử dụng đàn tính tẩu, chuông, hoặc quạt để dẫn dắt gia chủ qua các nghi thức như cầu an, gọi vía, hay giải hạn. Những nghi lễ này thường diễn ra vào dịp Tết, lễ hội bản hoặc khi gia đình gặp bất an, thể hiện khát vọng về cuộc sống bình yên và thịnh vượng.

Thầy Then (có thể nam hoặc nữ) là trung tâm của nghi lễ, được mọi người kính trọng vì khả năng kết nối với thần linh. Để trở thành thầy Then, một người phải học tập từ các bậc tiền bối và trải qua Lễ Cấp sắc – nghi thức công nhận năng lực, bao gồm cúng tế và trao chứng nhận viết bằng chữ Nôm Tày. Thầy Then được chia thành hai cấp: thầy Bụt dùng quạt và chuông cho các nghi lễ đơn giản, còn thầy Then tính tẩu sử dụng đàn tính tẩu cho các nghi thức phức tạp hơn. Ở Lào Cai, số thầy Then hiện chỉ còn khoảng 50 người, chủ yếu là người lớn tuổi đã có nhiều năm kinh nghiệm thực hiện nghi lễ.

Thầy then trong một nghi lễ

Trong nghi lễ, Thầy Then mặc áo dài truyền thống, đội khăn, sử dụng đạo cụ như kiếm trừ tà hoặc đàn tính tẩu, kết hợp với hát và múa. Lời hát Then bằng tiếng Tày thường kể về truyền thuyết, thần thoại, hoặc những câu chuyện đời thường được sáng tác ngẫu hứng để phù hợp với hoàn cảnh gia chủ. Một số nghi lễ có đội múa nữ phụ họa, tạo không khí trang nghiêm và sống động. Ví dụ, trong Then gọi vía, thầy Then hát về hành trình tìm hồn, giúp người ốm phục hồi sức khỏe.

Thầy then (áo đen) đang hành lễ cho gia chủ (áo vàng)

Phụ nữ Tày múa điệu then truyền thống trong nghi lễ Then Khoăn ở Văn Bàn

Âm nhạc là linh hồn của nghi lễ Then, với đàn tính tẩu – nhạc cụ dây đặc trưng – tạo nên giai điệu trầm bổng, dẫn dắt cảm xúc. Đàn tính thường có ba dây, làm từ gỗ và quả bầu khô, được nghệ nhân chế tác tỉ mỉ. Tiếng đàn kết hợp với lời hát Then tạo nên không gian huyền bí, đưa thầy Then và người tham gia vào trạng thái nhập thần. Theo những nghệ nhân đàn tính tẩu ở Văn Bàn, việc chơi đàn tính đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện và sự thấu hiểu văn hóa Tày, nhưng hiện nay số người trẻ học chơi đàn rất ít, gây nên những khó khăn trong công tác bảo tồn loại hình nghệ thuật này. Nghi lễ Then là kho tàng văn hóa lưu giữ tiếng Tày, các truyền thuyết dân gian và kỹ thuật chơi nhạc cụ truyền thống. Năm 2019, Thực hành Then của người Tày, Nùng, và Thái đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Ở Lào Cai, những buổi lễ Then tại các bản làng mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc và là dịp để người Tày tự hào về bản sắc văn hóa truyền thống.

Dù mang giá trị lớn, nghi lễ Then đang đối mặt với nguy cơ mai một. Lễ Cấp sắc, từng là nghi thức quan trọng để công nhận thầy Then, đã không còn được tổ chức ở Lào Cai trong nhiều năm trở lại đây. Số thầy Then cũng giảm dần qua các thế hệ, hiện nay phần lớn là các bậc cao niên. Lối sống hiện đại và sự thiếu hụt người trẻ kế thừa làm nghi lễ dần bị thu hẹp. Ngoài ra, việc thiếu tư liệu ghi chép lời hát Then và kỹ thuật chơi đàn tính càng khiến việc bảo tồn trở nên khó khăn.

Để bảo vệ di sản Then, tỉnh Lào Cai đã tổ chức các lớp truyền dạy hát Then và chơi đàn tính tại các xã như Nghĩa Đô, Xuân Quang. Một số giải pháp đã được các nghệ nhân đề xuất như ghi chép lời hát Then bằng chữ Nôm Tày và tổ chức các cuộc thi hát Then cho giới trẻ, nhằm khơi dậy niềm đam mê và trách nhiệm bảo tồn di sản. 

Nghi lễ Then của người Tày ở Lào Cai là di sản văn hóa độc đáo. Từ tiếng đàn tính tẩu đến lời hát truyền khẩu, Then mang theo câu chuyện của dân tộc Tày và khơi dậy niềm tự hào bản sắc địa phương. Dù còn nhiều khó khăn trong công tác bảo tồn song với nỗ lực từ cộng đồng và chính quyền, Then sẽ tiếp tục được truyền thừa, thắp sáng nét đẹp văn hóa trong dòng chảy hiện đại./.